حضور تركیه در ساختارهای امنیتی آسیای مركزی

دكتر سید رسول موسوی
Sayedrasoul_mousavi@yahoo.com
002382.jpg

در ابتدای دهه ۹۰ با فروپاشی شوروی و استقلال كشورهای آسیای مركزی تركیه به صورتی گسترده و وسیع در عرصه های اقتصادی و فرهنگی آسیای مركزی حضور پیدا كرد و علی رغم اینكه با این كشورها فاقد مرز مشترك بود اما با تكیه بر هویت تاریخی و فرهنگی و تبلیغ ریشه مشترك تركی تلاش نمود با طرح بحث اتصال تاریخی و فرهنگی ضعف انقطاع سرزمینی خود را جبران كند.
حضور تركیه در آسیای مركزی كه از جانب غرب خصوصا آمریكا حمایت می شد در سال های اول استقلال كشورهای آسیای مركزی جایگاه مناسبی را برای این كشور در عرصه های اقتصادی و فرهنگی فراهم ساخت اما این حضور پس از مدتی به جهت بازگشت روسیه به منطقه به چالش كشیده شد و به جهت مقابله روسیه و ضعف منابع مالی از نیمه دوم دهه ۹۰ به تدریج حضور تركیه در آسیای مركزی كمرنگ گردید.
از طرف دیگر كشورهای آسیای مركزی كه تمایل داشتند خود با كشورهای اروپایی و آمریكا تماس مستقیم داشته باشند از ایفای نقش تركیه به عنوان كشور واسطه راضی نبودند و همین موضوع نیز باعث شد كه تركیه نفوذ سیاسی اولیه خود را در این كشورها به مرور از دست بدهد و در سال های پایانی دهه ۹۰ روابط تركیه با كشورهای آسیای مركزی به همكاری های فرهنگی، آموزشی،  تجارت و سرمایه گذاری در سطح پایین محدود گردد و مسكو موفق شد فضای امنیتی این كشورها را در انحصار كامل خود قراردهد.

وقوع حادثه ۱۱ سپتامبر فضای امنیتی منطقه را تغییر داد و فرصت مناسبی را برای حضور تركیه در عرصه های امنیتی و سیاسی منطقه فراهم نمود. در این فضا تركیه موفق گردید به شكل مناسبی تحت عنوان مبارزه با تروریسم بین المللی جایگاه خود را در منطقه خصوصا در عرصه های امنیتی تقویت نماید. علاوه بر حادثه ۱۱ سپتامبر مجموعه انفجارات تاشكند پایتخت ازبكستان و حوادث باتكن قرقیزستان نیز برای حضور امنیتی تركیه فرصت مناسبی فراهم نمود و موجب گردید كه ازبكستان و قرقیزستان اقدام به امضاء قراردادهای امنیتی با تركیه نمایند.
حضور تركیه در فضای امنیتی آسیای مركزی در زمانی تقویت می شد كه روسیه و چین علی رغم تشكیل سازمان شانگهای با كشورهای آسیای مركزی و متمركز ساختن فعالیت های این سازمان بر محور مبارزه با تروریسم و تشكیل مركز ضدتروریستی در بیشكك پایتخت قرقیزستان در شوك واقعه ۱۱ سپتامبر گرفتار شده بودند. پاكستان گرفتار سیاست شكست خورده خود در حمایت از طالبان بوده و ایران به جهت سیاست های آمریكا در به انزواكشیدن این كشور با محدودیت های خاصی مواجه بود بنابراین هریك از این كشورها كه در حالت عادی رقیب قدرتمندی برای تركیه محسوب می شوند در مقطع زمانی پس از ۱۱ سپتامبر نمی توانستند در عرصه های امنیتی آسیای مركزی برای تركیه رقیب توانمندی محسوب شوند.
تركیه به عنوان حامی عملیات ضد تروریستی در افغانستان و مشاركت عملی در نیروهای حافظ امنیت افغانستان (ISAF) موفق گردید در كنار حضور نظامی آمریكا در منطقه با دستگاه های امنیتی كشورهای آسیای مركزی ارتباط برقرار نموده و در جهت اعتمادسازی با این كشورها گام های مهمی به پیش بردارد و جایگاه مناسبی را برای خود در تحكیم ثبات و امنیت آسیای مركزی تعریف نماید.
آمریكا نیز از موقعیت جدید تركیه در منطقه استقبال نمود و تلاش كرد تا با شركت دادن متحد مسلمان خود در ناتو علیه افراط گرایان مسلمان منطقه از شكل گیری فضای ضدآمریكایی در آسیای مركزی جلوگیری كند و اجازه ندهد افكار مسلمانان آسیای مركزی همانند خاورمیانه علیه آمریكا بسیج گردد.
آمریكا با كسب حمایت سیاسی آنكارا و حضور سربازان ترك در نقاط داغ همچون افغانستان موفق شد تا حدودی فشار جمعیت های محلی را علیه خود خنثی نماید. حضور گردان صلح تركیه در افغانستان و گرفتن فرماندهی نیروهای حافظ صلح افغانستان از بریتانیا باعث شد تا تركیه در معرفی خود به عنوان كشور حافظ صلح و ثبات منطقه موفق باشد.
عدم همراهی كامل تركیه با سیاست های آمریكا در تهاجم نظامی به عراق موجب آن نگردید كه این دو كشور در هماهنگی های امنیتی خود در آسیای مركزی با مشكلی مواجه شوند.
تاسیس پایگاه های نظامی آمریكا در قرقیزستان و ازبكستان كه تحت عنوان مبارزه با تروریسم صورت گرفت با سیاست های انفعالی روسیه و چین مواجه شد و همین موضوع باعث گردید تا آمریكا قدم های بزرگترین را برای حضور خود در منطقه بردارد.
در دسامبر سال ۲۰۰۳ ازبكستان و آمریكا یك موافقتنامه امنیتی درباره مشاركت استراتژیك با یكدیگر امضاء نمودند و تركیه با سفر رسمی رجب طیب اردوغان نخست وزیر تازه انتخاب شده خود به تاشكند موفق گردید سردی روابط دو كشوری كه از پنج سال قبل به دنبال بسته شدن مدارس تركیه در ازبكستان به وجود آمده بود بزداید و مجددا روابطی همانند اوایل دهه ۹۰ با این كشور را احیاء نماید.
اما تفاوت این دوره از روابط با دوره قبل در آن است كه بنیاد همكاری های جدید بر همكاری های امنیتی استوار گردیده است درحالی كه در دوره گذشته اقتصاد و فرهنگ بنیاد روابط تركیه با آسیای مركزی را تشكیل می داد.
در ۱۹ نوامبر ۲۰۰۳ شورای ناتو در اجلاس بروكسل خود امتیاز دیگری را به تركیه اعطا كرد و آن انتصاب حكمت چتین وزیر خارجه اسبق تركیه به سمت نماینده ارشد غیرنظامی در هیات نظامی حافظ صلح ناتو در افغانستان بود كه موجب رضایت خاطر حكومت تركیه گردید و فرصت جدیدی را در اختیار این كشور در غالب فعالیت های حفاظت از صلح ناتو قرار داد.
برنامه عمومی ناتو برای اجرای ماموریت خود در افغانستان در خصوص مسئولیت حفظ امنیت استفاده از ۱۰ هزار نیروی نظامی پاسدار صلح است كه برای تركیه سهمیه ای برابر با ۱۵۰۰ نفر تعیین شده است.
علاوه بر آن تركیه قبول كرده است بالگردهای هاوك و دیگر وسایل تكنیكی مورد نیاز این نیروها را تامین كند كه این تعهد به معنی فعالیت هرچه بیشتر نظامیان تركیه در امور افغانستان و منطقه آسیای مركزی است.
یكی دیگر از وجوه خاص حضور تركیه در آسیای مركزی حضور روحانیون و فعالیت های تبلیغی تركیه در این منطقه است كه این حضور با توجه به اینكه حكومت تركیه حكومتی سكولار است در ابتدا وضعیت متناقضی را در مواضع و رفتار تركیه نشان می دهد اما حكومت فعلی تركیه به رهبری حزب عدالت و توسعه این تناقضات را رفع كرده است.
بنیاد خیریه فتح الله گولن یكی از تشكل های فعال در آسیای مركزی است كه در زمینه تاسیس مدارس (آموزشگاه های دینی) و مكاتب (آموزشگاه های عرفی) و مساجد فعالیت های زیادی در آسیای مركزی داشته است. این بنیاد یكی از تاثیرگذاران رشد ادبیات دینی در منطقه محسوب می شود. فعالیت های تبلیغی و دینی فتح الله گولن درحالی در آسیای مركزی جریان داشته كه در خود تركیه این نوع فعالیت ها با انتقاد شدید نظامیان مواجه بوده است و اعتقاد به آن است كه مهمترین دلیل سردی روابط تركیه با ازبكستان و دیگر كشورهای منطقه از نیمه دوم دهه ۹۰ به بعد فعالیت های دینی این بنیاد بوده است.
تقریبا می توان گفت كه پایان دوره سردی روابط تركیه با ازبكستان با آغاز اعمال محدودیت برای فعالیت های بنیاد گولن همزمان بوده است. وزارت روابط مذهبی تركیه و جامعه مذهبی تركیه كه مسئولیت روابط رسمی تركیه با دیگر كشورها را در زمینه مسایل و موضوعات دینی بر عهده دارند معتقد هستند كه سیاست هدفمند در اشاعه دین باید از طریق دولت و حكومت مسئول و خدمات عمومی صورت گیرد. در این نوع هدف گذاری آموزش دینی و اعزام مبلغین به نقاط مختلف دنیا از طریق دولت و به صورت ماموریت دولتی صورت می گیرد. این شیوه نگاه تركیه به نحوه ارتباطات مذهبی مورد استقبال كشورهای منطقه قرار گرفته است. اما مساله ای كه باید مورد توجه قرار گیرد آن است كه رشد اسلام گرایی به صورت عمومی و افراط گرایی یعنی به عنوان یكی از نمودها و جلوه های اسلام گرایی در منطقه بیش از آنكه محصول فعالیت های تبلیغی هیات های خارجی باشد ناشی از شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی كشورهای آسیای مركزی است.
سیاست تركیه در همكاری های دولتی با كشورهای آسیای مركزی در امور تبلیغات دینی را می توان یكی دیگر از ابعاد همكاری های امنیتی تركیه در آسیای مركزی دانست. تركیه با حذف بنیادهای خیریه و سازمان های غیردولتی ترك از فعالیت های دینی و تبلیغی در آسیای مركزی و محدودسازی این فعالیت ها در چارچوب تشكیلات های رسمی دولتی نوع خاصی از همكاری های امنیتی را با كشورهای آسیای مركزی سازمان داده است. البته همان گونه كه گفته شد به جهت آنكه شكل گیری حركت های اسلامی به طور عام و حركت های افراطی به طور خاص ریشه در مسایل اجتماعی و سیاسی داشته و به فعالیت های تبلیغی خارجی مربوط نمی شود نوعی تعارض در حركت های رسمی دینی با حركت های مستقل دینی شكل گرفته است.
حمایت دولت های اقتدارگرا از جریانات اسلامی تحت كنترل دولت و مقابله با فعالیت های دینی مستقل باعث گردیده است كه در برخی موارد حركت های اسلامی در آسیای مركزی به افراط گرایی كشیده شود.
مبارزه آمریكا با افراط گرایی و تروریسم در آسیای مركزی دارای دو ویژگی مشخص است. اول آن كه آمریكا با تكیه بر نیروی نظامی در صدد تحكیم امنیت در منطقه است و ویژگی دوم به برنامه سیاسی آمریكا مربوط می شود و آن تاكید بر رشد دمكراسی و اصلاحات اقتصادی به عنوان راه حل نهایی برای جلوگیری از افراط گرایی است در برنامه سیاسی آمریكا بالابردن استانداردهای زندگی از نظر اجتماعی و اقتصادی مانعی برای شكل گیری افراط گرایی محسوب می شود.
یك اعتقاد عمومی وجود دارد كه اگر واشنگتن بخواهد برنامه های اجرایی خود را در منطقه به تنهایی اجرا كند نخواهد توانست موفقیت لازم را به دست آورد و ناكامی های آمریكا در خاورمیانه تكرار خواهد شد بنابراین آمریكا برای اجرای سیاست های خود در منطقه سه راه كار را به طور همزمان در دستور كار خود قرارداده است.
۱ _ حمایت از نظام های موجود در مقابل افراط گرایی و تروریسم از طریق كمك های مستقیم نظامی و تكنیكی علی رغم آن كه معتقد است نظام های حاكم در آسیای مركزی نظام هایی هستند كه ضرورتا باید اصلاح یا تغییر یابند.
۲ _ انتقاد از مشی سیاسی نظام های حاكم، برقراری ارتباط و حمایت از اپوزیسیون های غرب گرا در این كشورها و محدود نگه داشتن سطح روابط اقتصادی و تجاری.
۳ _ حمایت از فعالیت های امنیتی، اقتصادی و سیاسی تركیه در منطقه به عنوان دولت واسطه.
آمریكا در پیگیری راه كارهای یادشده برای سیاست كلان خود در منطقه تلاش دارد تا آثار منفی حمایت از دولت های آسیای مركزی را كه خود آنان را توتالیتر می نامد به تركیه منتسب كند و آثار مثبت تحكیم امنیت در منطقه را برای آمریكا داشته باشد. در اجرای این سیاست كمك های نظامی، تكنیكی و مالی آمریكا به كشورهای آسیای مركزی همزمان با فشار سیاسی به رهبران این كشورها برای اتخاذ سیاست  های غرب گرایانه افزایش می یابد و پیش بینی می شود كه به موازات تحكیم امنیت و ثبات افغانستان فشار آمریكا به این كشورها برای ایجاد اصلاحات سیاسی و اقتصادی مورد قبول آمریكا افزایش یابد و در این میان تركیه الگوی مناسبی برای این كشورها از جانب آمریكا معرفی می شود.
از نظر آمریكا ترغیب سیاست های دمكراتیك و رفتارهای قانونی در میان احزاب اسلامی میانه رو برای همزیستی بین اسلام میانه رو و حكومت های سكولار برای جلوگیری از گسترش افراط گرایی دینی در منطقه امری ضروری است و در این راستا تركیه به عنوان یك نمونه حكومت سكولار و دمكراتیك در یك كشور اسلامی می تواند نقش مهمی ایفا كند.
همكاری تركیه با كشورهای آسیای مركزی در وضعیت كنونی كه نخبگان اسلامی میانه رو توسط حزب توسعه و عدالت در قدرت هستند می تواند روش های مناسبی را برای چگونگی رفتار دولت های موجود با مخالفین اسلامی پیشنهاد نماید. در این سیاست همكاری اطلاعاتی و امنیتی تركیه با كشورهای آسیای مركزی با هدف محدودسازی افراط گرایی دینی می تواند هم برای تركیه و هم برای كشورهای آسیای مركزی مفید باشد خصوصا آن كه تحقیقات نیروهای امنیتی تركیه نشان داده است كه عملیات تروریستی اخیر در استانبول كه ۳۰ كشته و ۱۰۰ مجروح به جای گذاشت توسط افراط گرایان مسلمان گردان ابوحفظ المصری كه با القاعده در ارتباط هستند انجام شده است. گردان ابوحفظ المصری در بیانیه های منتشره خود حمایت تركیه از سیاست های آمریكا در منطقه خصوصا شركت در عملیات اشغال افغانستان و عراق را دلیل اصلی تهاجمات نظامی این سازمان به ساختارهای دولتی، امنیتی و نظامی تركیه دانسته است.
دستگاه های امنیتی تركیه اعلام می دارند كه حوادث استانبول نشان داد كه تهدیدی جدیدی برای امنیت تركیه از جانب افراط گرایان اسلامی پیدا شده است. درحالی كه قبلا تهدیدات امنیتی تركیه از جانب حزب كار كردستان PKK، ارتش سری آزادیبخش ارمنستان ASALA و جدایی طلبان ارمنی و كرد بودند. این تهدید جدید تركیه را وادار می سازد تا در ائتلاف بین المللی علیه تروریسم فعال تر شود و این رویكرد جدید امنیتی مستلزم همكاری هرچه بیشتر با كشورهای آسیای مركزی و افغانستان است كه محل خیزش حركت های افراطی است.
پیوندهای محكم بین تركیه و آمریكا در این فضای امنیتی _ سیاسی موجب افزایش نقش تركیه در ساختارها و برنامه های امنیتی كشورهای آسیای مركزی می شود زیرا واشنگتن در این منطقه هم به حضور تركیه در افغانستان و هم به اجرای سیاست های تركیه در جلوگیری از بنیادگرایی اسلامی در آسیای مركزی نیازمند است و تركیه نیز به این مساله آگاه است كه مشاركت این كشور در تحكیم ثبات و امنیت افغانستان و آ سیای مركزی در ابعاد نظامی و تكنیكی و مشاركت در عملیات ضدتروریستی تنها زمانی میسر است كه توسط آمریكا پشتیبانی شود البته این مساله را هم نمی توان نادیده گرفت كه همكاری تركیه با واشنگتن در موضوعات امنیت منطقه آسیای مركزی زمانی تاثیر بیشتری خواهد داشت كه از جانب مسكو نیز حمایت شود و پكن مخالف این همكاری نباشد.
اگر حوادث مسیر دیگری بپیماید یعنی آمریكا و روسیه مقابل یكدیگر قرار گیرند و یك بازی مجموع صفر در منطقه بین آمریكا و روسیه پدید آید تركیه بیشترین خسارت را خواهد دید از این جهت تركیه برای پرهیز از این وضعیت احتمالی تلاش می نماید روابط خود را با مسكو و پكن ارتقاء بخشد. در همین راستا وزیران خارجه روسیه و تركیه یك برنامه عملی برای توسعه روابط بین دو كشور را به امضا رسانده و در این سند پیش بینی شده است كه یك ساز و كار مشورتی در شكل یك گروه كاری به رهبری وزیران خارجه دو كشور تشكیل شود تا موضوعات مربوط به توسعه روابط دوجانبه را پیگیری نماید این سازوكار طراحی شده است تا منازعات را به روش های سیاسی در جهت حفظ ثبات منطقه حل و فصل نمایند. طرفین خاطرنشان كرده اند كه مبارزه ضدتروریستی یك اولویت خاص جامعه بین المللی است و آمادگی خود را برای مبارزه با آن اعلام كرده اند.

 ماخذ:  همشهری دیپلماتیك- Oct 2004 - شماره ۲۸ - ۱۶ آبان ۱۳۸۳

برای رای دادن اجازه ندارید. لطفا وارد سایت شوید.
نظرات اجازه ارسال نظر ندارید. لطفا وارد سایت بشوید.
در این مورد نظری موجود نیست
اجازه ارسال نظر ندارید. لطفا وارد سایت بشوید.




Kullanıcı

نام کاربری:

پسورد :


یادآوری پسورد
پسوردم را فراموش کردم
آکتیوسازی
عضو شوید
جستجو
Word دانلود معرفی به دوستان پرینت